Trong hành trình tham quan khu du lịch sinh thái Tràng An ở Ninh Bình, đền Nội Lâm (đền Trần) là điểm dừng chân không thể bỏ qua. Nơi đây gắn liền với  giai đoạn lịch sử triều đại nhà Trần kháng chiến chống quân Nguyên. 
Ở phía Nam cố đô Hoa Lư, ẩn mình giữa vùng đại ngàn sơn lâm heo hút, u tịch, có một ngôi đền linh thiêng với cái tên giản dị: Đền nhà Trần, có nghĩa là do đời nhà Trần lập nên. Trong thời kỳ ẩn cư, chống giặc Nguyên lần thứ hai ( khoảng năm 1282 – 1285), triều Trần đã lập ngôi đền để thờ một vị thần tướng húy danh Quý Minh – “vị thần rất linh thiêng và ứng nghiệm thường hiển linh tiên báo các sự việc hệ trọng cho các vua Trần”. Do vậy người đời sau truyền nhau gọi là đền nhà Trần, hay đền Trần. 

Đền Trần xưa thuộc đất làng Văn Lâm nay thuộc vùng giáp ranh giữa xã Ninh Hải và xã Trường Yên, huyện Hoa Lư, tỉnh Ninh Bình. Dân địa phương còn gọi ngôi đền là đền Nội Lâm nghĩa là “ Đền trong rừng”. Ngôi đền là một chứng tích, ẩn chứa bao điều thần bí, huyền thoại cùng với những dấu mốc lịch sử chói lọi, hào hùng chống giặc ngoại xâm của triều Trần nói riêng và dân tộc Việt Nam nói chung.
 


Trong cuộc kháng chiến chông quân Nguyên Mông lần thứ nhất, tình thế bức bách vua tôi nhà Trần buộc phải dời kinh thành Thăng Long lui xuống phía Nam tìm căn cứ củng cố lực lượng. Vua quan nhà Trần sau khi vào Thanh Hóa, xem lại “ Kế sách” của Thái Tông (viết theo “Diệu kế” của thần Quý Minh truyền dạy, lại thấy đát Kinh đô Hoa Lư ở phủ Trường Yên là nơi có địa thế sông núi bao quanh kiên cố, tốt cho phòng thủ, thuận lợi cho tấn công. Cũng chính nơi đây Đinh Bộ Lĩnh đã làm nên nghiệp đế lập nên nhà nước Đại Cồ Việt. Suy xét thật kỹ càng, cẩn trọng nhà Trần nhận thấy không nơi nào có thể giữ được nước bằng đất Hoa Lư. Vì vậy, quyết định kéo quân quay trở lại đất Hoa Lư, và chọn vùng nói non, hang động Tràng An “ thâm sơn, cùng cốc”  xây dựng hành doanh, để củng cố lực lượng kháng chiến quân Nguyên Mông. Cũng tại đây, vua Trần đã cho xây dựng đền thờ thần Quý Minh. 

Nhà Trần ba lần chiến thắng quân Nguyên Mông, là do biết vận dụng “Kế sách” của Trần Thái Tông, phong theo “Diệu kế” của thần Quý Minh báo mộng đã bảo vệ được đất nước độc lập khỏi họa xâm lăng, giữ vững chủ quyền dân tộc. 

Sau khi nhà Trần về Kinh sư, năm tháng qua đi, khu hành doanh cùng ngôi đền thờ thần Quý Minh dần hoang phế. Người đời sau ở làng Văn Lâm tưởng nhớ đến công lao của vua quan nhà Trần đã xây dựng lại ngôi đền trên núi đó chính là ngôi đền hiện nay. Ngôi đền rất inh thiêng và ứng nghiệm, đúng như người xưa đã tôn danh: Quý Minh Chiêu Ứng Anh Thông Đại Vương – Thượng Đẳng Thần.

Từ khi khu du lịch sinh thái Tràng An được khai thác hoạt động du lịch, đền nhà Trần là điểm hẹn  hấp dẫn được du khách thập phương quan tâm, tìm đến để chiêm ngưỡng, bái vọng , thỉnh cầu, là một điểm dừng chân không thể bỏ lỡ mỗi khi về với vùng non nước Tràng An./.